Поддержать нас
Беларусы на войне
  1. «Двухметровый стокилограммовый мужчина-клинер». Беларус променял работу менеджера на уборку — и его все устраивает
  2. «А какой реакции вы хотите от меня?». Позвонили на станцию скорой помощи, где работает врач, которая травила блогерку с инвалидностью
  3. «Когда приобретали квартиру, говорили, что это все включено». Жители ЖК «Северный берег» жалуются на платную подписку
  4. Силовики начали приходить к беларусам за жалобы в TikTok, у некоторых забирают телефоны — СМИ
  5. В Литве учителя бастуют из-за зарплат. Сравнили их доходы с заработками беларусских коллег — вышло показательно
  6. Россия готовила на границе с Польшей провокацию с большим количеством жертв — Rzeczpospolita
  7. Минчанин случайно заметил на своей карте недостачу 85 долларов. После жалобы сумма вернулась на счет — в банке объяснили, что произошло
  8. Зеленский раскрыл подробности операции по поражению Крымского моста
  9. «Одно слово на польском — пять суток ШИЗО. Рискнешь?» Экс-политзаключенный рассказал о самом «удивительном» запрете в колонии
  10. В Кремле озвучили причину того, почему не хотят видеть Европу полноправным участником переговоров по Украине
  11. «Подругу за пять смен оштрафовали на 140 рублей». Беларусы рассказали, сколько на самом деле зарабатывают на складе Wildberries
  12. «Под конвоем вывезли нас с границы». Российская блогерка рассказала, как ее мужа задержали на въезде в Беларусь из-за подписки
  13. «Для гроба такая скорость». Что известно о молодой паре, разбившейся в смертельном ДТП в Стародорожском районе
  14. Турецкий миллиардер заметил 17-летнюю беларуску и женился на ней. Рассказываем, как сложилась их история и что было после его смерти
Чытаць па-беларуску


Ліза Ветрава

Згодна з данымі перапісу 2019 года, беларускую мову лічаць роднай амаль 5,1 млн чалавек (гэта 53% насельніцтва). Пры гэтым размаўляюць на ёй дома і ў паўсядзённым жыцці толькі каля 2,5 мільёна беларусаў (26%). Ці магчыма дабіцца роўнасці дзвюх моў? Пра гэта ў калонцы для «Люстэрка» разважае Ліза Ветрава.

Блогерка Лиза Ветрова, круглый снимок для колонки. Фото личный архив

Ліза Ветрава

Медыяэкспертка, блогерка

Кіраўніца аддзела камунікацый у грамадскай арганізацыі «Годна». Ужо пяць гадоў даследуе тэмы беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці, моўных зрухаў і сацыяльных змен. Жыве ў эміграцыі з 2022 года.

Максім Гарэцкі пісаў, што ў беларусаў дзве душы. Я б да гэтага дадала: і адна стапрацэнтная падстава для сваркі — мова. Калі хочаш пасварыць беларусаў, запытайся пра мову. Для кагосьці беларуская — боль і любоў, для іншых — анекдот з савецкай перадачы.

Я расла ў трасянкамоўным асяроддзі. Школа была беларускамоўная, але тэлевізар — рускамоўны. У ліцэі ў Мінску пачаліся першыя жартачкі з майго вымаўлення слова «фэрум» — маўляў, «ферум» трэба. Сяброўкі затыкалі рот у грамадскіх месцах: «Мы ж у горадзе, а ты як з вёскі размаўляеш». А я і была з вёскі і не здавалася: кожны чацвер у нашым інтэрнацкім пакоі быў не толькі рыбны, але і беларускамоўны дзень.

Аднак з часам прыйшло разуменне: няма дзе вучыцца па-беларуску. Няма вышэйшай адукацыі, кніг, прафесійных асяродкаў, дзе беларуская была б натуральнай і зручнай. І гэта была мая асабістая трагедыя. Беларуская мова для мяне заўсёды была не школьным прадметам, а часткай маёй ідэнтычнасці. Але сістэма зрабіла ўсё, каб яна стала выключэннем, а не нормай.

Цяпер я дарослая і ў эміграцыі, мовай маёй паўсядзённасці застаецца беларуская. Але ці магчыма такое ж адчуванне ў Беларусі?

«Мяркую, шмат каго расчарую, але нават у такую „моўную гармонію“ ў Беларусі я не веру. Ні цяпер, ні ў бліжэйшыя гадоў дзесяць»

Ці магчыма зрабіць так, каб у Беларусі ў моўным пытанні працэнты падзяліліся прынамсі 50 на 50? Каб хаця б палова беларусак і беларусаў у краіне Беларусь карысталіся беларускай мовай — я назаву гэта «моўная гармонія», калі мы ў 50% выпадкаў размаўляем на сваёй мове. І тут, мяркую, шмат каго расчарую, але нават у такую «моўную гармонію» ў Беларусі я не веру. Ні цяпер, ні ў бліжэйшыя гадоў дзесяць.

І прычына тут не толькі ў рэжыме. Нават калі заўтра зменіцца ўлада, мы не прачнёмся ў краіне, дзе ўсе размаўляюць па-беларуску. Не таму, што людзі дрэнныя. А таму, што руская мова — гэта інфраструктура. Гэта мова дзяржаўных паслуг, юрыдычнай дакументацыі, аптэк, лекараў, падручнікаў і, што самае важнае, штодзённага жыцця людзей.

Я лічу, што з 2020 года беларуская мова перажыла адраджэнне. Яна стала сінонімам супраціву, гонару, еднасці. Пасля пачатку поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну ў 2022 годзе мова стала спосабам паказаць, што беларусы не расіяне. У 2024-м, па маіх уласных назіраннях, цікавасць да нацыянальнага пачала згасаць. Людзі стаміліся. І зноў вяртаюцца да спажывання рускамоўнага кантэнту, да канцэртаў расійскіх артыстаў, бо «іншых няма». У Беларусі табе не прапануюць інакш — расійская ідзе па змоўчванні. Яна — як вада з-пад крана: зручная, даступная, усюды.

Па адчуваннях, беларускамоўных беларусаў стала больш. Але ўсё яшчэ:

  • 91% школьнікаў навучаюцца на рускай мове;
  • 74% насельніцтва дома гаворыць па-руску;
  • толькі 12,5% кніг, выдадзеных у Беларусі ў 2024 годзе, былі па-беларуску;
  • вышэйшую адукацыю па-беларуску атрымаць немагчыма.

А цяпер дадаю тое, пра што мала хто гаворыць: нават людзі, адкрытыя да беларускай, на 70% працягваюць спажываць расійскую культуру. І не таму, што яны дрэнныя. А таму, што няма выбару. У Беларусі няма беларускамоўнага Netflix. Няма інфлюенсераў-мільённікаў, якія гавораць з табой па-беларуску. У краіне, дзе піраміда Маслоў у многіх не закрытая на першым ярусе — есці б нешта, выжыць бы, — разважанні пра моўную роўнасць выглядаюць прывілеем.

«Нават калі палітычная сітуацыя зменіцца, мы сутыкнёмся з супрацівам. Бо грамадства выхавана ў расійскім наратыве»

Магчыма, трэба перастаць трымацца за ідэю «раўнавагі». Бо калі ты ў нулявой кропцы, а хтосьці — у дзевяностай, то раўнавага — гэта не 50 на 50. Імкнуцца да яе цяпер — гэта ўсё адно што спрабаваць зладзіць фігурнае катанне на танку. Беларуская мова сёння не канкурыруе з рускай. Яна спрабуе выжыць побач з ёй. У краіне, дзе людзі, якія хочуць гаварыць роднай мовай, мусяць апраўдвацца.

Пакуль беларуская не стане зручнай, яна не будзе выбарам большасці. І пакуль яна не дае рэальных магчымасцей — кар’ерных, акадэмічных, медыйных, — яна не стане будучыняй. Ніякія ўказы зверху не дапамогуць, калі няма інстытуцый, грошай, платформаў. Калі няма жыцця ў мове.

Нават калі палітычная сітуацыя зменіцца, мы сутыкнёмся з супрацівам. Бо грамадства выхавана ў расійскім наратыве. Праз культуру, адукацыю, гісторыю. І калі новая ўлада будзе дзейнічаць метадамі забарон — вынік будзе адваротны. Нам не патрэбная прымусовая беларусізацыя, нам трэба ўкладанне ў прывабнасць. Каб мова не была гераічнай ахвярай, а стала надзейнай партнёркай, якую хочацца браць з сабой у жыццё.

Як я бачу магчымыя механізмы такой беларусізацыі? Трэба даваць людзям выбар, робячы беларускую мову больш выгоднай. Напрыклад, зрабіць падатковыя зніжкі прыватным бізнесам, якія вядуць дакументацыю і публічную камунікацыю па-беларуску. Знізіць балы па іспытах для тых, хто абірае беларускамоўную сярэднюю і вышэйшую адукацыю, — гэта спакусіць бацькоў аддаваць дзяцей і ў беларускамоўныя школы. Рабіць ільготы івэнтам і фэстам у Беларусі, калі яны адбываюцца па-беларуску. Рабіць зніжкі рэкламным агенцтвам за рэкламу на роднай мове. Спачатку гэта будзе выгодна, а праз некалькі гадоў мы звыкнем, і беларуская паступова пяройдзе ў норму. Чым больш людзей карыстаецца беларускай, тым прасцей нам будзе патлумачыць таму ж Netflix, навошта нам беларуская агучка. І гэта толькі дробныя прыклады, з якіх можа складацца спроба да прынамсі раўнавагі.

А ці магчыма перавага беларускай мовы над рускай у Беларусі? Пры ўмове, калі Расія рэзка знікне з Зямлі, то верагодна. У астатніх выпадках нават у моўную раўнавагу ў бліжэйшы час у Беларусі я не веру. Аднак гэта не значыць, што немагчыма. І таму я працягну размаўляць па-беларуску, бо зараз гэта не пытанне пра гармонію. Гэта — пра шанец на будучыню.

З гэтай нагоды пішу гэтыя тэксты для «Люстэрка», бо хачу, каб вы часам глядзелі на свет праз беларускія словы. Бо калі ўжо і губляць нешта — то не мову. Максім Гарэцкі пісаў, што ў беларусаў дзве душы. Я б да гэтага дадала: і адна стапрацэнтная падстава верыць у незалежную будучыню сваёй краіны — беларуская мова.

Меркаванне аўтаркі можа не супадаць з пазіцыяй рэдакцыі.